Verhalen van Vestigia – Dijkversterkingen

Dijkversterkingen

Welkom bij een nieuw jaar Verhalen van Vestigia. Dit jaar doen we de Verhalen van Vestigia in een nieuw jasje. We gaan jullie thematisch meenemen in de verschillende facetten die ons bedrijf rijk is. Nog steeds denken sommigen dat wij alleen een archeologisch adviesbureau zijn, maar we doen al decennia veel meer dan dat. Ons devies is daarbij steeds dat wij het erfgoed een toekomst geven door onze opdrachtgevers optimaal te begeleiden van initiatief tot de oplevering. Deze maand nemen we jullie graag mee in de wereld van de Dijkversterkingen.

Dijkversterkingen

Het eerste thema van dit jaar zijn de Dijkversterkingen. Bij deze projecten vliegen de afkortingen om je oren. Momenteel werken wij mee aan o.a. GOWA, CUB, KIJK en ICU. Sommigen hebben ook geen afkorting, zoals Dijkversterking Neder Betuwe of Verbetering Regionale Keringen Mark-Dintel-Vliet. Dijkversterkingen zijn vaak lange lijntrajecten, waarbij onze klanten vragen om een samenhangend pakket aan onderzoeken op het gebied van archeologie, cultuurhistorie en in een aantal gevallen ook bouwhistorie. In feite komen alle aspecten van het cultureel erfgoed bij deze trajecten aan bod. Dat maakt deze projecten extra uitdagend. Daarnaast zijn het omvangrijke projecten en kun je als het ware een dwarsdoorsnede van het landschap en de geschiedenis bestuderen. Om de breedte van onze werkzaamheden te tonen lichten we er een paar uit.

Rivierenkaart

Rivierkaarten bij onderzoek dijkversterkingen

Links: Topografische kaart 1925 (Topotijdreis) Rechts: Rivierkaart serie I, 2e herziening 1924

Bij een bureauonderzoek voor een dijkversterking verzamel je natuurlijk alle bekende bodemkundige en historische gegevens en resultaten van eerder archeologische en cultuurhistorisch onderzoek. Omdat de dijken in Nederland al vele eeuwen oud zijn, er langs gewoond is en ze in sommige gevallen ook een onderdeel zijn geweest van een militaire verdedigingslinie, zijn er veel kaarten en bronnen beschikbaar. Een bron die echter zelden gebruikt wordt zijn de historische rivierenkaarten. De datering van de kaart is afhankelijk van de serie (de betreffende rivier) en welke druk gebuikt wordt. Voor GOWA is serie I van belang (1e druk 1830-1835). Op deze kaarten zijn de uiterwaarden, de dijk en de bebouwing langs de dijk gedetailleerd in kaart gebracht en soms staat ook nog de functie van een gebouw of object vermeld. Bij de Dijkversterking Gorinchem – Waardenburg konden we bij een studie in Vuren onder andere de functie van een aantal voormalige pandjes langs de dijk duiden, zoals het Raadhuis en de Gereformeerde kerk, maar ook enkele andere objecten zoals leidingen en duikers.

Vlieland

In een eerdere Verhalen van Vestigia lieten we onze aanwezigheid al zien op Vlieland. In het kader van de Dijkversterking van de Waddendijk hebben wij de uitkomsten van verschillende vooronderzoeken gecombineerd in een samenhangende analyse en advies. Op het wad en op de dijk is geofysisch onderzoek uitgevoerd.

gecombineerd archeologisch onderzoek

Links: controle boringen (Vestigia) Rechts: geofysisch onderzoek (Saricon)

Rond de dijk is gezocht naar mogelijke historische bebouwing en zijn de meetgegevens door middel van boringen geverifieerd. Op het wad is gekeken of er scheepsresten aanwezig waren. Dat onderzoek is gecombineerd met een veldverkenning, waarbij de omvang en grenzen van de historische afvallaag behorend bij het dorp Oost-Vlieland nader zijn bepaald. In die afvallaag zijn ook nog eens sporen aangetroffen van historische visweren en -fuiken. Uiteindelijk konden we zo zeer gericht aangeven waar de geplande dijkwerken geen, en waar deze wel een bedreiging vormden voor de archeologie en konden de plannen daarop aangepast worden.

Nieuwe Hollandse Waterlinie

HIA bij dijkversterkingen

Voorblad van de HIA (Vestigia)

De Dijkversterking Gorinchem – Waardenburg (GOWA) begon voor ons in 2017 met het eerste voorkeursalternatief. Er lag toen al een eerste bureauonderzoek , maar inmiddels waren de eerste plannen alweer gewijzigd. Tijdens de Verkenningsfase is onze rol adviserend geweest ten aanzien van de effecten van de plannen op het UNESCO-Werelderfgoed Nieuwe Hollandse Waterlinie. Daarvoor hebben wij toen al een Heritage Impact Assessment (HIA) opgesteld. Coördinator Erfgoedbeleid & Bovengronds Erfgoed bij Vestigia, Alette van den Hazelkamp legt uit: ‘Binnen een HIA dienen de effecten van de geplande ingrepen op de erfgoedwaarden te worden bepaald en gewogen. We hebben de impact beoordeeld en richting de landschapsarchitecten aangegeven hoe zij daar bij het verder uitwerken van de ontwerpen rekening mee konden houden. Naderhand zagen we bij een ander project dat de opdrachtgever deze HIA bij de uitvraag had meegeleverd als voorbeeld van hoe het er uit moest gaan zien. Leuk om je eigen werk zo terug te krijgen.’

Inmiddels is sinds 2021 de Realisatiefase in het project GOWA aangebroken. In deze fase worden verschillende soorten dijkversterking en aanpassingen in het landschap uitgevoerd, waarbij door ons ook archeologisch veldwerk wordt uitgevoerd, zoals proefsleuven en archeologische begeleidingen. Wij zijn bij dit project nog steeds zowel als adviseurs en als uitvoerder van de diverse veldonderzoeken betrokken.

Nieuwe sluis

In het kader van het project Verbetering Regionale Keringen Mark – Dintel – Vliet is in opdracht van Waterschap Brabantse Delta de Zeedijk bij Zwartenberg (gemeente Etten-Leur) versterkt.

Veldonderzoek en gebruik van drone bij dijkversterkingen

Sluis in het landschap en veldteam aan het werk. Bron: BVL de Winter.

Tijdens de voorbereiding van het project meldde een lokale amateurhistoricus dat hij zowel bij archiefonderzoek als bij een veldinspectie de mogelijke resten van een oude sluis had aangetroffen. Vestigia heeft voorafgaand aan de werkzaamheden deze resten blootgelegd en in kaart gebracht. Bijzonder bij de aanpak was om bij de documentatie een drone te gebruiken om de constructie goed in zijn omgeving vast te leggen. Op verzoek van het waterschap zijn de fundamenten van de duikersluis nadien afgedekt en in het dijklichaam behouden. Om de ligging van ‘De Nieuwe Sluis’ ook na de dijkversterking herkenbaar te maken, wordt op de plek een informatiepaneel neergezet waarop met een QR-code wordt verwezen naar de publieksvriendelijke rapportage over deze sluis.

Prehistorische dijk

Maar denk je nu dat dijken alleen maar een paar honderd jaar oud zijn? Dat ze pas zijn aangelegd vanaf de middeleeuwen. Dan kunnen wij uit ons eigen onderzoek in Vlaardingen Vijfsluizen uit 2021 ook aangegeven dat er al in de Late IJzertijd kleine dijkjes werden aangelegd. De constructie bestaat uit twee rijen van minstens vijfentwintig meter aan palen en vlechtwerk. Het langgerekte aardwerk was waarschijnlijk anderhalf tot twee meter breed en stak minstens één meter boven het toenmalige maaiveld uit. Wat de precieze functie ervan was, is nog niet helemaal duidelijk, maar waarschijnlijk diende het als bescherming tegen opkomend water ter hoogte van een woonplaats. Achter de aarden wal hebben we namelijk ook een boerderij uit de late ijzertijd (200-100v Chr) opgegraven.

Prehistorische dijk

Impressie van de prehistorische dijk. Bron: Rachel Brouwer

Waar kon je ons tegenkomen?

Tijdens de afgelopen Reuvensdagen in Hoorn heeft Alette van den Hazelkamp samen met Maura Niessen, omgevingsmanager van de Graaf Reinald Alliantie, een presentatie gegeven waarin zij samen benadrukten dat het tijdig inventariseren van archeologische en cultuurhistorische waarden binnen een dijkversterkingsproject voor schitterende meekoppelkansen kan zorgen. Zo kunnen nu tijdens de realisatie van het project GOWA onderdelen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie weer, of beter, zichtbaar gemaakt worden. Een aantal van deze inpassingen hebben een financiële bijdrage ontvangen vanuit de ErfgoedDeal. Bijvoorbeeld het in ere herstellen van de inundatiewerken nabij Fort Vuren. Vestigia heeft daar eind 2023 een archeologische begeleiding uitgevoerd om de funderingen van het historische gemaal precies in kaart te brengen binnen de huidige topografie.

Ander Vestigia nieuws:

·         Wat lag ons pandje er mooi bij met een laagje sneeuw eromheen.

·         We zoeken jou! Zeker als je toevallig een (Senior) KNA prospector of Uitvoeren Projectleider bent. Kijk hier voor onze vacatures.